یعقوب لیث پشت دروازه شهر
اتاق مدرسه نظام که شد ساختمان موقت مجلس ، جمعیت وکلای در آن رفتند و خدا می داند صنیع الدوله چقدر به زحمت می افتاد تا به این جمعیت که همگی از ملاکین و خوانین و اصناف و شاهزادگان هم بودند بفهماند که آداب مجلس یعنی چه !
مجلسی که هنوز آیین نامه نداشت و برای اداره اش صنیع الدوله یاد می داد که وکلا نباید خدم و حشم و قلیان با خود به مجلس بیاورند و احتشام السلطنه هم مامور شده بود تا در ذهن وکیلان فرو کند که در مجلس روی قالیچه و با تشکچه و بالشتی زیر دست نمی توان نشست و آداب مجلس جلوس بر صندلی است و نیز ، وکلا با صدای بلند هنگام احوال پرسی با یکدیگر تعارف نکنند و قبل از صحبت از رییس اجازه بگیرند و هر زمان که خواستند بحثی نکنند و بگذارند هر صحبتی و هر درخواستی به ترتیب و نظم باشد .
همین مجلس اول که حتی آداب نمی شناخت و تازه آداب دانی می آموخت در تاریخ سربلند است که استقلال داشت و با همین استقلال بود که هنوز حکم شاه خشک نشده بود با استقراض بیست کرور تومان از خارج برای مخارج دولت مخالفت کرد و همان ابتدا بانک ملی را از کیسه خودشان بنا کردند تا زیر منت بانک خارجی نباشند و کم نبودند زنان فقیری که طلاهای کوچک و اندک خود را می آوردند تا کمکی کرده باشند .
همین مجلس آداب ندان اما در خیال آزادی بود و به هر بی آدابی و بی اجازه رییس سخن گفتن توانست آصف الدوله حاکم خراسان که در کار فروش دختران ترکمانی بود را از مقامش عزل کند و کامران میرزا وزیر بی تدبیر جنگ و ظل السلطان حاکم خونریز اصفهان را هم به سرنوشت آصف الدوله دچار کند .
همین مجلس است که حاجی سید نصر الله نماینده ذاکرین و وعاظ در آن اولین نطق آزادی را می گفت : " باید طوری باشد که آزادی در نطق باشد تا هر کس هر چه می داند با استدلال بگوید ... ، البته هر مطلبی را منکر و مخالفی است ، اگر کسی حرفی بزند که به نظر اولیه منافی باشد ، مخالف مجلس و ملت قلمداد می شود و این مطلب موجب سلب امنیت و اطمینان است . " و آن سوتر چند صندلی دورتر حاج میرزا علی آقا مجتهد نماینده خراسان بود که تفسیرش را از حاکم و وزیر چنین گفت : " در سابق وزیر و حاکم یک معنی داشت و حالا معنی دیگر ، حالا وزیر و حاکم کسی را می گویند که قانون مجلس را به محض اینکه به او دادند اجرا کند . "
وقتی محمد علی شاه در تاجگذاری اش حتی یک نماینده هم دعوت نکرد ، مارلینگ سفیر انگلیس در نامه ای به لرد گری وزیر خارجه بریتانیا نوشت که" ایران آمادگی حکومت مشروطه را هنوز ندارد و تا دو نسل دیگر هم هم آمادگی پیدا نخواهد کرد ." انگلیس و روس شک نداشتند که این حکم هم به سان هزاران حکم دیگر اندکی بعد فراموش می شود .
مجلس دوم سخت در کار قانون انحصار نمک و مالیات بر وسایل نقلیه و تعرفه مخابرات و قبول و نکول بروات تجاری و قانون حمل اسلحه بود که ناگهان شاه شورید و رسید کار لیاخوف و مجلس و باغشاه و ... شد آنچه شد و نباید می شد ، پایان کار اما این نبود و چندی بعد همین پادشاه تبعید شد و تلاش همسرش ملکه جهان در نجف هم نتوانست او را باز گرداند و آن زمان بود که دوباره قصد بازگشت کرد و لشکر کشید و باز هم چیزی عایدش نشد و همان مستمری ماهانه اش هم قطع شد و احتمالا شاه نگون بخت در دل می گفت کاش همان گونه که وعده کرده بود قلما یدا قدما سرا و جهرا حامی اساس مشروطیت می ماند که نماند و این شد اولین گوشمالی تاریخ برای آنکه مجلس نمی خواست و گوشمال بعدی تاریخ نصیب رضا شاه شد و بعدترش محمد رضا شاه که آن دو هم مجلس نمی خواستند پس فرمایشی اش کردند چه آنکه رضاخان مجلس را آنجا فقط آنجا خواست که رای به انقراض قاجاریه بدهد و دیگر به دردش نخورد و خدایار خان نامی پر خشونت به نزد نمایندگان فرستاد تابه تهدید و تطمیع وکیلان را از تحصن بازدارد .
این مجلس در کار تصویب قانون تجارت بود و الغای القاب و قانون سجل احوال تبدیل بروج به ماه های فارسی اما به به اجباربه بررسی پایان قاجار نشست تا رضا-فرمانده کل قوا- را سر سلسله پهلوی کند ، مجلسی بود که چندان باج نمی داد و زمانی موتمن الملک رییسش ، رضا خان را از کار خشونتش در مجلس ترساند که " تو رسمیت نداری ، الان تکلیف تو را معلوم می کنم که تو از کجا رییس دولت شده ای " تا رضا خان دست و پایش را جمع کند و عذر خواهی کند و زمانی هم مصدق که می خواست نمایندگان را به مجلس بکشاند تا از قانون اساسی دفاع کنند می گفت که " آقا به توپچی و سرباز ده سال مواجب می دهند که یکروز شلیک کند ، اگر نکرد انجام وظیفه نکرده است ، به وکیل هم مواجب می دهند که یکروز به کار مملکت بخورد و از قانون دفاع کند ، اگر روزی بخواهند قانون را نقض کنند وکیلی که از دفاع خودداری کند در حکم همان توپچی است که انجام وظیفه نکرده است ." و عاقبت مجلس که کسی را جز رضا خان برای تامین امنیت نمی شناخت اعلام آغاز پهلوی کرد و چندتایی هم آنقدر تند رفتند که نشانش همان سیلی بهرامی به گوش مدرس به تحریک تدین شد ، سیلی ای که هم پایان قاجاریه شد و هم پایان جمهوریت !
از آن پس، مجلس ششم تا هفت مجلس بعد چنان فرمایشی شد که انگار اصلا نبود ، آنچنان که در همان مجلس ها نماینده ای طی چند سال وکالت وقتی پیشخدمت مجلس به بغل دستی او آب داده بود گفته بود " عافیت باشی " و این تنها حرف او در کل سال های وکالت بود ، مدرس هم در نقد تقلب مجلس ششم که حتی یک رای هم نیاورده بود می گفت : من خودم به خودم رای داده ام که ! پس همان یک رای من چه شد و چرا خوانده نشد ؟
پس از محمد علی شاه چند سالی بعد رضاشاه هم عاقبت خفه کردن صدای مردم و مجلس را دید و پیش از رفتن شعر " مرده بادا پادشاه صیفی کار بادمجان فروش " را هم از زبان گویندگان رادیوی بی بی سی فارسی شنید و همراه با راننده اش صادق خان انشاء رفت تا فروغی که شش سال پیشترش زن ریش دار خطاب شده بود اینبار به التماس و قسم رضاشاه قبل از رفتن به مجلس بیاید تا به قولش در حق فرزند شاه عمل کند ، فروغی حرف هایش را گفت و آخر هم خواست تا وکلا حرف هایشان را بگذارند برای بعد و عجب آنکه همان کسانی نپذیرفتند که تا صبحش به چاکری رضاشاه مفتخر بودند ؛ علی دشتی و آقا سید یعقوب انوار که علی دشتی می خواست اجازه خروج رضاشاه را از کشور لغو کند تا به جنایاتش برسند و تکلیف جواهرات سلطنتی را هم معلوم کنند که رضا شاه با خود برده است که محتشم السلطنه دستور ختم داد و چند روز بعد محمدعلی روشن از تماشاچیان مجلس که زمانی در حبس دوران رضاشاه بود وقتی صحبت فروغی درباره اشغال ایران تمام شد که " حوائجی دارند ، می آیند و می روند ، کاری به ما ندارند " سنگی به سوی فروغی انداخت و خشمگین از نخوردن سنگ ، به سویش رفت تا خفه اش کند ، کار مجلس سیزدهم تمام شد و محمد رضاشاه پادشاه دوم پهلوی شد و فروغی به خانه رفت تا همراه حبیب یغمایی شاهنامه تصحیح کند .
مجلس چهاردهم وقتی در سال بیست و دو افتتاح می شد که بزرگترین مژده اش برای مردم رای اول مصدق بود و نوید جلوس نمایندگان حقیقی مردم و همان آغاز کار با مخالفت با اعتبارنامه آن سید جیمبو – سید ضیا – که پس از بیست سال اقامت در خارج که بیشترش به کشاورزی در فلسطین گذشته بود شروع شد و با ممانعت از قرارداد گس-گلشاییان ادامه یافت و با مخالفت با ورود مستشار و لغو اختیارات میلسپو رییس امریکایی مالیه و غائله آذربایجان پایان یافت .
اگر نبود همین مجلس چهاردهم و پانزدهم سخت می شد گفت که وضع آذربایجان چه می شد آن زمان ، چه آنکه قوام هر چه می کرد باز نیازمند مجلس بود آخرکار ؛ او که ظرافت به خرج می داد و سیاست کاری می کرد و زمان می کشت به ضرر استالین و پیشه وری و هر لحظه دستوری می داد و ساعتی بعد بی اثرش می کرد و پای قراردادی امضایی می زد و استالین را به بازی می گرفت تا ارتش سرخش را از ایران خارج کند ، از آن سو استالین هم شادمان که امتیاز نفت شمال در دست اوست غافل از اینکه قوام هرچه گفت مشروط کرده بود به تایید مجلس و مجلس هم که از فترت درآمد قوام چندتایی سخن ناگفته گفت و یکی هم اینکه موضوع ملی است و از نمایندگان خواست هیچکدام از قراردادها را تایید نکند و آخرسر هم استالین نیروهایش را از ایران برد و امتیازی هم نگرفت و آذربایجان هم خودمختار نشد واین نمی شد مگر به همت و هوش قوام و البته یکدلی مجلسی که فرمایشی نبود .
سال ها بعد محمدرضاشاه در قضیه بحرین که بهای خرید اسلحه بودو ژاندرمری خلیج فارس ، وقتی تایید رفراندوم را مشروط کرد به تصویب مجلس ، با لبخند انگلستان روبرو بود که می دانست مجلس را شاه و دربار چیده و تایید مجلس طنز بیهوده ای بیش نیست و آخر هم بحرین جدا شد و صدایی هم از کسی برنخاست و تنها صدا از فروهر با حزب ملت ایران بود که او هم در مجلس نبود و دیگری پزشک پور در مجلس بود که او هم آنقدر تنها بود که اثر نکرد .
آن زمان که محمدرضاشاه آنقدر جان نگرفته بود که جان مجلس را بگیرد ، مجلس پر بود از صدای ملت و حسین مکی هم نطق تاریخی و طولانی خود را تا ساعتی گذشته از بامداد می گفت و متن کار شده حسیبی و مستوفی را درباره نفت که تمام کرد پیام پیرمحمد احمد آبادی - مصدق – را هم به مجلسیان داد تا مجلس سراسر شور بشود و امید .
مجلس چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم هم چنین بود و شاید اگر رزم آرا هم با سه گلوله خلیل طهماسبی کشته نمی شد باز بعید بود می توانست روی در روی آن مجلس بایستد ، باری نشان افتخار ملی شدن صنعت نفت هم پس از پنجاه سال ماند بر سینه مجلس شانزده .
اما بعد از شاه پدر و پیش از شاه پسر- رضا شاه محمد رضاشاه - ، یکی دیگر هم به اشتباهی هرچند استراتژیک از قدرت مجلس کاست و تا پای انحلالش رفت که او هم عاقبت خوشی ندید و او همان مصدق بود که چند سالی جهان را به لرزه آورده بود و بعد از کودتا سه سالی در زندان ماند و ده سال آخر را در انزوای احمدآباد مدرسه ای ساخت و درمانگاهی و گاهی عرض جواب می نوشت درحاشیه "ماموریت برای وطنم " که شاه نوشته بود .
کودتا که شد ماند غرامت نفت انگلستان و هر مجلس بعد از آن که آمد صدایی از مردم نداشت و در فکر خسارت شرکت نفت انگلیس بود و بالاخره تصویب شد 143 میلیون لیره ناقابل برابر با 400 میلیون دلار به انگلیس پرداخت شود و همان طرح نفتی پیش از کودتا با نام مستعار کنسرسیوم عینا اجرا شد که همچنان با مجلسی خالی از صدای ملت ، کماکان ببرند از کیسه ملت و جایزه مخالفان و دشمنان جبهه ملی و وکیلان درباری هم در مجلس بعد شد نمایندگی سنا تا جمال امامی و سید علی بهبهانی و حسن اکبر و سید حسن امامی و جواد بوشهری و ... از این به بعد قبل از نامشان لقب سناتور قرار بگیرد .
همین مجلس نوزدهم بود که قانون " از کجا آورده ای " در آن تصویب شد و این قانون به اینجا ختم شد که مردم نامش را بگذارند بر ایستگاه اتوبوسی کنار ساختمان بزرگ سرلشکر حاجعلی کیا فرمانده مهندسی ارتش که گویا از راه مقاطعه کاری های مشکوک ساخته بود .
قانون اساسی در سال های مجلس فرمایشی بارها تغییر کرد ، زمانی رضاشاه بر سر ازدواج محمد رضا و فوزیه خواهر ملک فاروق پادشاه مصر مجلس را واداشت تفسیری مطلوب از ترکیب مادر ایرانی الاصل برای ولایتعهدی نوه اش بدهد و زمانی هم بر سر سن قانونی ولیعهد و انتخاب شهبانو نائب السلطنه عوض شد و عده ای سن را هجده می گفتند و عده ای نوزده و عده ای بیست و دو و بیست و پنج و عاقبت بیست سال تصویب شد و کسی حتی کلامی از شرط لیاقت نگفت تا یک روز مجلس به این کار صرف شود به همین کار و مجلسیان هم خوشحال که چنین تغییراتی در عصر آنها و در سایه همایونی رخ می دهد ؛ مجلسی که عبدالله ریاضی ، رییسش ، به این مباهات می کرد که تنها منویات ملوکانه را برآورده می کند ، منویاتی که یکی یافتن لقب برای پادشاه بود و " علم " کلی ادیب و ادبیاتی را مامور کرده بود به این کار و از این میان پیشنهاد رضا زاده شفق بر دل شاه نشست و لقب آریامهر انتخاب شد و آن هنگام که برای تصویب در مجلس خوانده می شد رضا علوی نماینده دانشگاهیان در کنگره آزاد مردان و آزاد زنان مخالفت کرد تا مجلس را دل ترک کند و آنگاه که گفت " مگر در شاه دوستی ما شک بوده که لقب آریامهر انتخاب شده ؟ آریامهر نور سرزمین آریاست و من پیشنهاد می کنم لقب جهان مهر انتخاب شود" عبدالله ریاضی نفس راحتی کشید و گفت این لقب پیش از این به تصویب دربار رسیده و نیازی به بحث اضافی ندارد !
تا انقلاب بیست و چهار مجلس آمد و رفت و محمدرضاشاه آنقدر زنده ماند تا بفهمد این مجلس واقعی مردم است که در راس امور است و هم ببیند سرنوشتش با آن پادشاه که مجلس را نمی خواست و توپ بست و آن یکی که فرمایشی اش کرد یکی است ؛ عاقبت ناخوش پادشاهانی که در خواب خوش رفتند که گفته اند :
" وقتی محمدبن طاهر حاکم خراسان در کاخ نیشابور خفته بود ، یکی از دوستداران او از را رسید و به دربان گفت با امیر کار دارم و کار فوری است . باید حضورا صحبت کنم ، دربان اجازه نداد و گفت فعلا امیر خواب است و نمی شود او را بیدار کرد ، آن شخص از در بیرون که می رفت سوار بر اسبش می شد و گفت : من رفتم ولی کسی می آید که امیر را از خواب بیدار کند ؛ احمدبن فضل راست می گفت که آمده بود خبر بدهد یعقوب لیث به پشت دروازه نیشابور رسیده اند و یعقوب چه زود شهر را گرفت
